թե ան բախտէ
մէչՀ մ է բան փոխել,
եթէ չկենտրոնանան
Հայաս­
տանում
.
նրանք
«
չ ե ն կարալ հայա ս տ անցռլ վ բ ա յ ազդել այնպ է ս ,
որպէս կարոդ է ր ազդել է թզբ ո ւմ բնակուոզ եւ աշխատող մի փոք–՛
րիկ ազգ ա սէր խ ո ւ մ բ , կամ այն տ եղ հրատարակուող մի ազգ ային
լրա գ իր : <1)ոլիսն ո ւ Թ ի ֆ լ իզը կատարեցին իրենց պատմական դ ե րը
հ ա յ ո ց խնդ րի զար գ ացման մէջ • ա յ ժ մ նրանք տեղ պիտի տան
Վա­
նին, է րզր ո ւ մին , ինչ պ է ս մի ժամանակ Վենետիկը, Վիեննան ե ւ
Մոսկվան տեղ տ ուին ա յլ ո ց » :
Յովսէփ
Տէր—Մովսէսեանն
էլ, Վարժապետ
Լան
է պէս,
Հա–
յ աչուած՝ է, որ Բերլէնէ
ՎեՀաժողովր
նպաստաւոր
պայմաններ
է ստեղծ՜ել,
որպէսղէ
մտաւորականն
ու Հասարակական
գ
ո
րծէչ–
ներր կենտրոնանա
յէն
Հայաստանում
:
Ղ՚աչնագրէ
61—
րգ
յ°Գ՜
ուածը
խոստանում
էր
«
կ ե անքի ա պ ահո վ ո ւթիւն » :
Նա է լ Հաւա­
տում է, որ Հայաստանում
շատ բան պէտէ փսխուէ , ուստէ
«
ք*ն—
չ ո ՞ ւ հ ա յ ո ւ թ ե ա ն համար աշխատողն պէ տք է Հայա ս տ անից դ ո ւրս
ներ գ որ ծ է , երբ ա յ դ աշխատանքն ա ւ ելի արդիւնա ւոր կարող է լ ի ­
նել նոյնիսկ Հայա ս տ անի ծ ո ց ո ւմն » :
Հայ նարողնէկը
մեծ ղեր է
վերագրում
խաղաղ
մշակութա
յէն
ա շ խ ա տ ա ն ք է ն
Հայութեան
Հո—
գեկան
յեղա շրջման
մէ$։
8
ա տ
կա պէս գպրոցը
մեծ
՚
էհր ունէ
կա–
տ ա ր ե լ է ք Հ
Իրաւազուրկ
եւ
ճնշուած
ագգերէ
մէ^
գ պ ր ո ց ը
ստա—
նում է քաղաքական
արժէք,
նա յեղափոխական
գաղափարներէ
տարածէ
չ է եւ ազատութեան
զգացումներ
դարբնող
:
«
Տանկա—
հ ա յ ո ց ուսումնարանների գ լխա ւոր պարտքերից մէ կ ն եւս պիտի
լինի քարոզել ե ւ հասկացնել մա ր դ կ ային պարտքերը ե ւ իր ա ւ ո ւնք ­
ները , մեռցնել հ ա յ գ իւղա ց ւ ո ց ստրկական ո գ ին ե ւ դրա վւոխա–
րէն զարթնեցնել նրա մ է ջ ազա տ ութե ան ե ւ ինք նապաշտպանու–
թհ ա ն զգ ա ց ո ւմնե րը, որ հարկաւոր եդած ժամանակը հայ գ իւղա ­
ցին կարողանայ իրեն պաշտ պանել» *) :
Ութսունական
թուականներէ
սկզբներէց
մ է ուժեղ
չարժում
է սկսւում
Հայութեան
մէշ՝ յօգուտ
Օսմանեան
Հայաստանէ
տըն–
տեսական
,
մտաւոր
վերածնութեան
ել Հոգեկան
յեղաչր9ման
:
Այս
վերածնութէւնը
կապւում
էր կրթական
գործէ
եւ
ընգՀան–
րապէս
մչակութայէն
վերելքէ
եւ տնտեսութեան
բարձրացման
Հետ
: /՝
այց
ամենէն
էականը՝
նա տեղէ պէտէ ունենար
Հայութեան
բոլոր
կենգան է , բարձրորակ
ուժերէ
Համախմբումով
Հայաստա­
նում : ԱղգաՀաւաքման
եւ աղատաղրական
այս ղործը
Հայութէւ–
նը Հակագրում
էր նոյն ժամանակներում
թուրք
ազգս ւթեան
մէ9
ծնունգ առած
չարժման,
որ խարսխլում
էր նախ՝
Համ
էս լամ
ու–
* )
Հ ա յ ՚Նադոբնիկ Յովս– Տ էբ-Մո վ սիս ե ան • «Գիտական Աշ–
խ ա տ ո ւթիւննե բ » , 1946 , Երեւան , հատ
• 23 ,
էջ 71-79 :
59
Fonds A.R.A.M