թեան
մ Է1լ գդ
ա
էէ
մ աս ո մինչեւ, վերֆ է լ մնաց
օր էնա կան ո ւթեան
սւսՀմ աններում՝
Հալաաարէմ
Հ սլա ա ա կ Օսմ անեան
սլեաութեան
:
կո յ
ս
է
ս
Կ
սլոլսաՀա
յ մեծ գէմքերէց
շաաերր
չէէն
Հ
ա ւ ա ա ու մ Հա­
յութեան
վերածնութեան։
Այսսլէս,
1856—
էն
,
Գ ՛ Օաեանո
գրում
էր Խրէմեանէն
եւ Հ ամ ոգում
նրան վերագառնալ
Պոլիս »
«
Ս՛ի՛
սուտ յ ո յ ս ե ր ո վ պատիր ք եզ, մի ՛ , զանակ դ ո ւ սիրասուն, հ ա յ ր ե ն ­
եաց , նոր փիւնիկ անոր մոխիրներուն մ է ջ է ն դ ուրս ելած • • • Հո ս ,
հոյա կ ապ պալատները • • • վարպետ ձեռքհրու տակ կը բ արձրա ­
նան ահաւասիկ, թո ՛ ղ ա յ դ մոխիրնե րը, դ արձիր, հոս ե կ ուր, որ
բեհեզ ե ւ ծիրանի տեսնեն քո ա չ ո ւ ի դ » * ) :
ք^այց ամենքր
այսպէս
չէին մտածում : Նրանք
ովքեր
ապրել
ու. գործել
էին Հայաստանում
եւ ծանօթ էին գաւառսներ
ում կա—
տարոլուԼ
գէպքերին
,
շատ լալ Հասկանում
էին , որ
Ազգային
Ա՝աՀմ անադրութիւն
ր պակասաւոր
գործ՜իք է՝ անրաւարտր
Հ ա –
յութեան
րախսւչ։
բարելաւելու։
ԱաՀմ անագր ո ւթ ի ւն ր
նոյնիսկ
անկարելի էր կիրառել
Հայաստանում
,
ուր Հալած՜անքի
ենթակայ
էին ե՛
լ
եկեգեցին
ե՛
լ
գպրոցր
ե՛
լ
ուսուցի
չն ու ուսանոգըլ
,
ուր
արգելուած՜
էր Հայերէն
գէրքքԼ
1
Ս՛Ր
ո
ւանձտ ե ան ց ր , որ
գործ՜ում
էր ժալուէրգի մէ^ ՛Լա ս պո ւրա կանո ւմ եւ Տարօնում
,
Հեգնում էր
ՍաՀմանագրութիւնր
ե լ նրա վարիչներին
, «
վաւփուկ ազգ ասէր »
որակումն էր տալիս
նրանց
. «
Ի ՛ ն չ ս ահմանա դ րո ւթիւն, ի՜նչ թա ­
ղական խորհո ւր դ , ի՜նչ ազգ ային ժողո վ , ի՜նչ ա ռ ա ջնորդ : Պսա­
կը՝ շ է խ ե բ ո ւ հրամանով կը լ ի ն ի , քահանայից իշխան սոքա են ու
վ ա րի չ ։ Սոքա են երկրի առաջնորդ, դա տ աւոր ե ւ ա յ լ ն » * * ) :
Ս աՀմանագրութիւնր
շատ առաւելութիւն
էր պարունակում
,
բայց
ունէր մէկ Հիմնական
պակասութիւն
.
նա անզօր է ր հ ա յի
անձը եւ գ ո յ ք ը ապահովել ք ո ւր դ ի ե ւ թ ո ւ ր ք ի բ ռ ն ո ւ թի ւ ննհ բ ի ց •
չ է ր կարող հ ա յին նոյնիրաւ ե ւ հաւասար դարձնել ք բ դ ին եւ թ ո ւ ր ­
քին– անկարող է ր քուրդին զինաթա փ անել կ ամ հ ա յ ի ձեռքն էլ
զէնք տալ– ի վինակի չ է ր անբարոյական եւ ստոը հա կ ումների
տէր թ ո ւ ր ք պաշտօնեային հեռացնել պաշտօնից ե ւ հ ա յին տալ իր
երկրի վ ա րչ ո ւթե ան ղ ե կ ը ։
Ուստի եւ գարմանալի
չէ, որ Հայկա­
կան գաւառներ
ի ղեկավարութեան
մէ^ ամրացել
էր այն մտայ–
նոլթիլնր,
որ Հայութեան
ապագան Ա ա Հ մ ան ա գր ո ւթե ան ա րամ ա–
գրաէէ միջոցներով
ապաՀովել
անկարելի
է •.
Ս ահմանա դ րութիւնը
ապա-քազաքական հ ա յ ո ւթ ե ա ն մ տ ա յնո ւթե ա ն ծնունդն է ր , մինչ
հայկական հարցը հնարաւոր է ր լուծել մի ա յն քաղաքական մ ի ­
ջոցառումներով :
* ) «
Դիւ ան Հ ա յ ո ց Պա տմութե ան» , հատոր ԺԴ–, էջ
5 3 ։
* * ) «
Արծ ռւիկ Տ ա րօնոյ » ,
1 8 6 4
թ – , թ ի ւ
1 ։
Fonds A.R.A.M