ներ : Մի խօսքով, քհիլրքահայաստանը
յարութիւն
էր առնում
մոխիրների
տակից , եռանդով
վերաչինլոլմ
ու պատրաստւոլմ
էր նոր կեանքով ապրելու,
համար*) ՚.
Այս
առթիլ հետաքրքրական
են
թ՚իֆլիսի
այն օրերի հայ
թերթերի
հաղորդած– տեղե կութ իւննե ր ր : Այսպէս,
«
Հո ր իզոնդոլմ
կարդում
ենք–
«
Երկրի մէջ այս տարի կրթական—կուլտուրական
կեանքը
աւելի
փայլուն
շրջան ունեցաւ
,
քան անցեալ տարիներուն : Վանի մէջ գոյութիւն
ունեն մօտ
16
ղարոցներ : Դպրոցներ կան նաեւ երկրի ամէն մէկ անկիւնը : կան նաեւ որ­
բանոցներ : Դպրոցական—որբանոցային
հսկողութիւնը
կը գտնւի
Արեւմտա–
հայ խորհուրդին
ձեռքը, բայց տեղական երիտասարդ
ուժերն են գլխաւորա­
բար , որ կը վարեն գործ՜ը։ Երկրի
"
Բ
ո
չ վայրերու
մէջ բացւած
են նոյնպէս
գրադարան-ընթերցարաններ
:
Աէկ-մէկ
կը պատահեն
նոյնպէս
երեկոյթներ
,
ներկայացոլմնեբ
ել այլնդ :
1917
թ
Լ
ի վերջերին
,
քհիֆլիսի «Ազատամարտդ—ում գրաււած
վայրերից
վերադարձած
մի ճանապարհորդ
գրում էր– «Տասնեակ վերստերով
ճամբայ
կտրեցինք,
Թիմարի ամբողջ երկարութեամբ
ել չգտանք ո՛չ մէկ թիգ հող
առանց վարելու*
միայն մէկ տեղ հանգիպեցանք անվար հողի, երբ, սակայն ,
քիչ ետք նկատեցինք, որ հեռւէն հայ ծեր գիւղացին
խտիք ձգած էր հողին
մէջ եւ սկսած էր վարել միակ անհերկ
հողըդ :
\
յոյնն էր պատկերը, ընդհանրապէս
,
ել միլս շրջանների համար :
Դիւղատնտ-
Ընկերութիւնը
եւ Հայաստանի
կոմիսարիատը
գերմարդկային
ճիգ գործ
դրին ժողովրդին
սերմացու
ու լծկան
հասցնելու համար, եւ եր­
կիրը ծածկւեց կանաչ արտերով :
(
հոլսական
իչխանոլթիլններն
ու ղօրահրամանաաարներն
էլ օժանդա­
կում էին հայերին։
Առաջլայ
թշնամական
վերաբերումը
հետզհետէ
չքանում
էր։ Դեռ պատահում էին անհատ պաչտօնեաներ
կամ հրամանատարներ
,
ո–
րոնք խէթ աչքով էին նայում այս «Հայաստանի
կառուցմանդ
վրա,
բայց
ընդհանուր
քաղաքականութիւնը
հայանպաստ
էր՛–
Հրամանատարութեան
համար հայերի
ներկայութիւնը
ռուս բանակի
թիկունքում օգտակար էր թէ
ռազմազիտական տեսակէտով
եւ թէ, մանաւանդ
,
այն պատճառով,
որ հա­
յերի մչակած արտերից
զօրքը կը ստանար պարէն ել անասունների
կեր։ Հա­
ղորդակցութեան
միջոցների
խանգարում՛ով՝
(
հուսաստանից հացահատիկ
ու
խոտ
հասցնելը դառնում էր աւելի եւ աւելի դժւար : Հայերի մշակած
հողե­
րը , մասամբ , կը լրացնէին այղ պակասը :
Առհասարակ, զարմանալի
կենսունակութեան
եւ ձեռներէցոլթեան
ողի
յայտնաբերեց
արեւմտահայ
ժողովուրդը։
Ամենատաժանելի
պայմաններում
,
՝
ևէեոլայ
\
իկոլայեւիչի
ռեժիմի տակ,
նա պահեց իր հոգեկան
արիութիւնը
եւ
կազմակերպեց
իր հաւաքական
կեանքը։
Տեղափոխոլթիւնից
յետոյ, նա փու­
թաց ամբողջապէս
իր ձեռքն առնել սեփական ճակատագրի
տնօրինումը։
Այդ
* )
Թ ի ւ ր ք ա հ ա յ գ ր ա ւ ւ ա ծ հ ո ղ ե ր ի մասին տ ե զ ե կ ո ւ թ ի ւ ս ն հ ր կ ա ր ե լի է աոանալ
կ. Սասու–
սէէ «ՏաճէլաՀայաստանը Ռուսական Տիրապետութեան Տ–"կ»
(1914 1918),
Բոստոն
1927–
գ ր ք ի ց ։
27
Fonds A.R.A.M