Ասենք , առանձին
մի^ոցների
պէտք էլ չկար *
Ք
աս
Ի
ո
Ր
ժողովուրդր
ինքը,
Ծ
րբ վերացան կապանքները,
տարերային թափով
մղլեց դէպի երկիր
ւ
կարճ ժամանակամիջոցում
)
քհիւրքաՀ ա յաս տանը , մ ան
ալ
անգ , Վասպոլ–
րա կանի եւ Տ
ա
ր°ն– Տուրուբերանի
շրջաններ բ վե րա կենգանա ցան : Ամէն տեղ
բռնել էր Հայ ազգաբնակութիւնբ : Գի՚-՚էերը
վերաշինւում
էին :
Աշակլած
արտերը ծածկւում
էին կանաչով։
Աշխատանքը
եռում էրէ Մի ձեռքը
Հրա­
ցանդ միւսում մաճ ու բաՀ՝ Հայ գիւղացին
ողողում Էր քրտինքով
Հայրենի
Հ
ո
ղր եւ անօրինակ ոգեւորութեամբ
ու եռանգով
վերաշինում
այն , որ քան–֊
ղել Էր բարբարոս
թշնամին կամ պատերաղմի գաժան
չաստւածը։
Բացի կառավարական
Հիմնար կութի ւններից , գրաււած
վայրերում
աշխատում
Էին եւ բարեգործական
ու մշակութային
մարմիններ՝
կովկասի
Հայոց Բարեգործական
Ընկերութիւնը
,
Եղբայրական
Օգնութեան
կոմիտէն ,
՚
Բաղաքների
Մ իութիւնը,
Գաղթ* կենար* կոմիտէն
,
Ա՚ոսկւայի
կոմիտէն ,
ղանաղան
Հա յ ր ենա կց ա կան բնկեր ո ւթ ի ւնն ե ր , որոնց ներկա յացուցիչներն
ու
գործակալները
զբաղւած
էին ղանաղան վայրերում
։
Բազմաթիւ
գործիչներ
Հ ետզՀ ետէ անցան գրաււած վա յրերը՝
լծւելով աշխատանքի՝ պետական ու
Հասարակական ասպա րէզնեբում
։ %
րանց մէ^ էիս Խաչ* կարճիկեանր
,
քք* *
Տէր
Մ ինա սեան ր , բժ * Ա* Պօղոսեանր
,
կ* Համ բարձում եանը , Վ* Բրմ ոյեա–~
նը , Կ* Աասունին
, 5 *
ՏԼօրեանը, Ա ասունցի Մանուկը,
Աասունցի
Մուշեղը,
Ա իրական
Տիգրանեանը
,
ՎաՀան
Փափազեանը
,
Տովսէփ քՒադ է ոսեանը
Ա* * Գար մանեանր , Ա* * Տէր Գրիգորեանը
,
Բ * Աբոյեանը
,
5 •
Ազամալեանը ,
Հ* Մակարեանր եւ շատ ուրիշներ՝
բժիշկներ
,
գիւղատնտեսներ
,
դեղագործ­
ներ^ գթութեան
ք
ո
յրեբ
,
որբաՀաւաքներ
ու որբ խնամողներ*,
վարչական
պաշտօնեանեբ
,
մարտիկներ
։
1918
իք՛՜ի ամառը Վան
Մ ուշ
Բսուկն տարածութիւնը
բնակեց լած էր
Հա յ ազգաբնակութեամբ
,
Հարկաւ , ոչ խիտ գիւղերով
,
եւ Հա յկական
վ ի լա–
յէթսերը
դարձել էին իսկական մտքով Հայաստան ; Մօտաւոր Հաշւով, գրաւ՛*
ւած վայրերի
բնակչութիւնը
դասաւորւած
էր Հետեւեալ
ձեւով *
Բ)այազէա
եւ շրշակայքը՝
10,000
մարդ, Գիատին՝
5,000,
Ալաշկերտ՝
3 0 , 0 0 0 ,
Բասէն՝
22,000,
Խնուս՝
28,000,
Կաբին եւ դաշտը՝
6 , 0 0 0 ,
Գերին՝
4 , 0 0 0 ,
Եր–
զընկա՝
3,000,
ճորոխի
Հովիտը՝
3,000,
Բուլանըխ—Ա՛անաղկերտ՝
4 , 5 0 0 ,
Տրապիզոն՝
1,500,
Վանի նաՀանզ՝
25,425 -
ընդամենը՝
142,425
մարդ*)։
Տեղա/լան
վարչութիւնը
կրում էր գրեթէ զուտ Հայկական կերպարանք* տեղ՜՛
տեգ
գոյութիւն
ունեցող
ռուս պաչտօնէոլթիւնր
ձեւական
գիրք ունէր ել
շատ քիչ էր ազդում
գործ՜երի վրա։ Բացի վարչոլթիւնից
,
կային
ինքնա–
պա չտպանոլթեան
խմրեր , որոնք սլա Հակի ղեր էին կատարում :
կողովուրդն
ինքն էլ ղինւահ՝ էր ել ի վիճակի պաչտպանելոլ
իրեն։ Բացի այգ. Վանում,
Մուշի շրջանում
,
իյնուսոլմ
,
Ալաշկերտոլմ
,
էրզրոլմի ել կրզնկայի
կողմերը
գործում
էին զուտ Հայկական
զօրամասեր։
Որոշ վայրերում
Հիմն լած էին
որբանոցներ
,
որոնց մէչ՝ Հալաքլում ու խնամլում
էին որբերը։
կարեւոր
կէտերում
կային բազմաթիւ
սննդակայաններ
,
Հիւանդանոցներ
,
բուժարան–
* (
Տ է ս ՝ « Հ ո ր ի զ ո ն » , 1917 յ>. յ ո ւ ն ւ . 1.
26
Fonds A.R.A.M