Միքայելի ուշադրությանը խլել էր եկեղեցու պարզ ու գեղեցիկ մուտ
քը, նա սկսեց մատիտով գծագրել այն։
Չգիտեմ ինչու, մի ներքին ուժեղ պահանջ ստիպում էր ընկերոջս ան
պայման գնալ և տեսնել Անիի երկրորդ ստորերկրյա
անցքը։ Մենք հե
տևյալ օըը գնացինք։
Տիգրան Հոնենցի եկեղեցուց մի փոքր դեպի արևելք, Ախուրյան ձորի
աջ փեշի վերին լանջերին, բաց-մոխրագույն պեմզայի զանգվածների մեջ,
բացվում է երախը երկրորդ ստորերկրյա Անիի։
Անիի երկու ստորերկրյա անցքերն էլ ժողովուրդը անվանում է «գե
դան-գյալմազ»՝ «գնացողը չի վերադառնա»։
«
Գեդան-գյալմազ»՝
«
գնացողը չի վերադառնա»... Այդ զարհուրանք
ազդող անունը միայն բավական է, որ մարդու ներաշխարհը բռնկի սար
սափի զգացումով, մանավանդ այն պահին, երբ մոմն ու լուցկին ձեռքիդ
պատրաստվում ես խորախորհուրդ կախարդական մուտքից ներս մտնել, ուր
ուղիները սոսկում ազդող խավարի մեջ ձգվում են անորոշ ու անհայտ ըն
թացքներով։
Այո, «գնացողը չի վերադառնա»՝ «գեդան-գյալմազ»... ահա
բնորոշ
դրոշմ, որ ժողովրդի երևակայությունը կնքել է այդ մոայլ անցքերին։
Մեկական մոմ ու լուցկու տուփը ձեռներիս մտնում ենք ներս։ Մի փոքր
քայլելուց հետո այստեղ ևս ճանապարհը ճյուղավորվում է ։ Մենք թողնում
ենք աջ կողմի անցքը և քայլում ուղիղ, դեպի հյուսիս, մեր դեմը ձգվող
ուղիով։ Ստորերկրյա ճանապարհը բարձր և լայն է, այնպես որ կարողա
նում ենք կանգնած քայլել։ Տեղ-տեղ հանդիպում ենք փոքրիկ փոսերի,
որոնք արհեստական են և բռնում են ճանապարհի եզրերը միայն։ Որոշ տե
ղեր անցքի պատերի մեջ վերից վար պահարաններ են փորված, թե ի՛նչ
նպատակով՝ անհայտ է մեզ։ Թերևս թաքստո՞ց է կամ պաշտպանության
կետ,
ո՛վ գիտե։
ճանապարհը որոշ տարածություններից հետո ճյուղավորվում է ։ Չմո
լորվելու համար նշաններ ե նք թողնում պատերին կամ հատակին ու շարու
նակում մեզ անհայտ ուղիով։ Գնալով օդը ծանրանում է, մոմերը դժվա
րությամբ են վառվում։ Բավական քայլելուց հետո հանդիպում ե նք փակու
ղու։ Այդտեղ ոչ թ ե փլուզում է տեղի ունեցել, այլ պարզապես փակուղի է ։
Հավանական է,
խ
պատահական կամ նենգ դիտավորությամբ ներս թա
փանցած մարդկանց մոլորեցնելու համար շինված, որպեսզի անվերջ դե
գերեն ալդ գաղտնի անցքերում։ Մենք որոշեցինք վերադառնալ։ Քայլում
ենք... ճյուղավորման հանգույցներում ուշադիր խուզարկում ե նք պատերն
ու հատակը, մեր թողած նշանները գտնելու և վստահ շարունակելու մեր
Fonds A.R.A.M