որը ձգվում ու շրջափակում է եկեղեցին որոշ բարձրության վրա և որը գիտ
նականներն անվանել են «սելջուկյան շղթա»։
—
Ես զարմանում եմ,— ասաց Միքայելը,— եկեղեցին կառուցված է
11-
րդ դարում (1035 թ.), ինչո՞ւ այդ տիպի շղթան անվանել են «սելջուկ
յան»։ Պատմությունից գիտենք, որ սելջուկները ներխուժել են Հայաստան
13-
րդ դարում, դրանից աոաջ նրանց հետքն անգամ չի եղել մեր երկրում։
—
Այո, տարօրինակ է,— ասացի ես,— բայց փաստն այն է, որ գի
տուն մարդիկ այդպես են բարեհաճել անվանել այդ գեղեցիկ քանդակը,
չնայած 11-րդ դարու այդ շղթան ոչ մի առնչություն չունի սելջուկների հետ,
ինչպես ասում է մեր մեծ գիտնական-ճարտարապետը՝ Թ. Թորամանյանը։
Մեր դատողությունը այդ «սելջուկյան շղթայի» մասին այդքանով սահ
մանափակվեց։ Մենք շատ երիտասարդ էինք, որ կարողանայինք ավելի
խոր թափանցել այդ տարօրինակ անվան ծագման մեջ։
Եկեղեցու գմբեթի տանիքի սրբատաշ քարե ծածկը մեծ մասամբ թափ
ված է ։ Այնտեղ մնացել է կրե շաղախի կուռ զանգվածը միայն։ Այդ կրե
շաղախը ներկայիս գործածվող ցեմենտից ավելի ամուր է ու երկարակյաց։
Փրկիչը հարավային պատի արևելյան ու արևմտյան կողմից վերի մա
սերում ժամանակին ստացել է երկու ճեղքվածք։ Հետագայում հենց այդ
տեղից էլ վերից-վար կործանվեց եկեղեցու պատը։ Այդ փլուզումը տեղի
ունեցավ 1960 թվականին։ Սակայն ի նկատի առնելով, որ այդ հոյակապ
հուշարձանը 1912 թվականին հիմնական վերանորոգման էր ենթարկված,
ապա կասկածի տակ է մնում, որ նրա հարավային պատի փլուզումը կա
րող էր տեղի ունենալ բնական եղանակով։
Անցյալում Անին ծառայել է շրջակա գյուղերի և ավանների համար
որպես քարհանք, նույնիսկ Կարսից եկել և տարել են շինարարության
համար քարեր։ Եթե Անիից քար կրող համբակները միայն տանեին թափ
ված քարերը, դա կլիներ նվազագույն չարիքը։ Սակայն տանողները ան
խնա և վայրագ կերպով ծվատել են ծանրանիստ
կոթողների իրանները։
Այդ ե ն ապացուցում հուշարձանների վիճակը։ Ամենուր դուք կտրող ե ք
տեսնել պարիսպների և մյուս հոյակապ շենքերի ներքին շարքերի սրբա
տաշ քարերի բացակայությունը, ուր մնացել է միայն շաղախը՝ իր վրա
վսեմ համառությամբ պահելով հուշարձանների ծանր ու հսկա պատերը։
Միայն Մառի «տիրապետության» Ժամանակ խստիվ արգելված էր
Անիից մի հասարակ քար անգամ տանել։ Խնամքն ու ուշադրությունը այն
տեղ էր հասել, որ Անիում նույնիսկ արգելված էր հրազեն արձակել, որ
պեսզի օդի ուժեղ տատանումները չվնասեն հուշարձաններին։
74
Fonds A.R.A.M