Վիեննայի սովետական դեստանի ջանքերով Հայաստան վերադարձվեց
ճարտարապետի աշխատությունները։ Այդ ժողովածուից բացակայում էին
չորս հարյուր գծվածքներ...
Բայց ճարտարապետի անհողդողդ կամքն ու անսպաո եոանդը դարձյալ
մղեց նրան իր նվիրական սուրբ գործին և կանգ աոավ, երբ դադարեց բա
բախելուց մեծ հայի սիրտը...
ա
Արամ Վրույրը, հայ բեմի այդ անձնվեր ու չքավոր դերասանը, իր սուղ
միջոցներով, աոանց որևէ օժանդակության, տարիների ընթացքում լուսա
նկարել և հավաքել էր մի ստվար ժողովածու Անիի և նրա շրջապատի հու
շարձանների։ Նրան այդ գործին մղել էր ջերմ ու անկաշւաւ սերը հանդեպ
մեր պատմական մեծ մշակույթի։
1908
թվի թուրքական սահմանադրությունից հետո, 1909 թվին Արամ
Վրույրը հայ թատերական խմբի հետ մեկնում է Կ. Պոլիս և իր հետ տանում
լուսանկարչական նեգատիվների իր ամբողջ վաստակը։ Գործերն այնպես են
դասավորվում, որ նա իր նեգատիվների ժողովածուն թողնելով Պոլսում,
կարճ ժամանակից կրկին վերադաոնալու պայմանով, գալիս է Թիֆլիս։ Սա
կայն Ա. Վրույրին չի հաջողվում վերադաոնալ Պոլիս։
1914
թվականին Պետերբոտգի կայսերական ակադեմիան Արամ Վրույ
րին ապահովում է ճանապարհածախսով, որպեսզի նա Պոլսից բերի իր նե
գատիվների ժողովածուն և հանձնի ակադեմիային։ Նա պատրաստվեց մեկ
նելու, բայց 1914 թվի պատերազմը այս անգամ Աս խափանեց նրա մեկնումը
և Անիի նեգատիվների արժեքավոր ու հարուստ ալդ ժողովածուն կորավ ան
վերադարձ։
Նմանապես 1918 թվականին Անիի գիտարշավներից տարիների ընթաց
քում կուտակված բոլոր նյութերը, որտեղ իրենց մասն են ունեցել շատ –շա
տերը, իսպաո կորան...
«...
Բոլոր ձեոագիր և տպագիր նյութերը, օրագրերը, լուսա
նկար նեգատիվները, գծագրերը կորան գնացքում Արմավիրի Ա
Բաքվի միջև, մի ամբողջ վագոն՝ ուղեգրված
Թիֆլիս պատմա–
հնագիտսւկւսն ինստիտուտում վերամշակվելու համար,— գրում է
Ն. Մասը»*։
Այսպես էր դժբախտ քաղաքի դաժան ճակատագիրը։
* 11.
$1.
արբ, «ձւա», էջ—XI. Օւ՝«3 1^00(83—յւքւատ՚րՅ*, 1934 I՛.,
40
Fonds A.R.A.M