պատմական ճարտարապետության վերաբերյալ իր ուսումնասիրած չափա
գրություններն ու գծագրությունները, հուշարձանների վերակազմություննե–
րը։ Դ ա մի մեծածավալ ու կարևոր աշխատանք էր, որ նա գլուխ էր բերել
հազար զրկանքներով ա քրտնաջան, անդուլ աշխատանքով։
Եվ 1914 թվին, երբ պատրաստվում էր նոր նյութեր հավաքած կրկին
այցելել Վիեննա՝ հրատարակության պայմանագիրը կնքելու, վրա հասավ
աոաջին համաշխարհային պատերազմը, ճանապարհները փակվեցին, բազ
մահմուտ ճարտարապետը չկարողացավ գնալ Վիեննա և մնաց իր բեղմնա
վոր աշխատանքը բախտի քմահաճույքին։
Սակայն մեծ հայը այդ ծանր հարվածից չընկճվեց։ Ն ա արհամարհեց
ամեն ինչ և շարունակեց իր սուրբ գործը դարձյալ մեծ զրկանքներով։
Եվ ահա, 1918 թվին հասավ երկրորդ հարվածը... Թուրք բարբարոս բա
նակը ներխուժեց արևելյան Հայաստան։
Թորամանյանը արդեն ծանրա
բեռնված ընտանիքով, հազիվ կարողացավ իր ընտանիքը և իր թանկագին
վաստակի մի մասը տեղափոխել Ղարաքիլիսա (այժմ Կիրովական)։ Եվ երբ
կատաղի, անհավասար մարտերը գնում էին Ղարաքիլիսայի մատույցներում,
նա ստիպված եղավ թողնել ամեն ինչ և իր ընտանիքի անդամներով մազա
պուրծ փախչել ու շունչը աոնել Թիֆլիսում։
Ամեն ինչ խաղաղվեց։
Այս անգամ նաստացավ երրորդ դաժան հարվածը։ Շատ ծանր է, երբ
մարդ կորցնում է իր վաստակը, որը ձեոք է բերված բազում զրկանքներով
ու քրտնաջան աշխատանքով մի մեծ գաղափարի համար։
Նեգատիվների մի ստվար ժողովածու պատմական հուշարձանների, որը
ինքն էր լուսանկարել, մեծ մասը փշուր-փշուր եղած, գծագրերի ու ձեռագրե
րի մի մասը հափշտակված։ Այդ կորած ձեռագրերի մեջ էր «Տեկորի Տաճա
րի» տակավին չհրատարակված երկրորդ հատորը։
Հարվածները մեկը մյուսի ետևից անողոք ու դաժան մրճահարում էին
հեգ ճարտարապետի հողմածեծ ճակատը։ Նրա ջերմ հոգին իր ամբողջ էու
թյամբ ձուլվել, խմորվել էր մեր ստեղծագործ նախնիների ճարտարապե
տական հանճարեղ կաոուցվածքներին, և շնչում էր նա նրանց վեհ շնչով
ու տոկում նրանց գեղեցիկ և ջլապինդ մարմինների տոկունությամբ...
Անխորտակելի էրխանդավառ ուխտավորի կամքը և անընկճելի նրա
բուռն եռանդը։ Նրան դարձյալ տեսնում ենք թուղթ ու մատիտը ձեռքին, չա
փագրական գործիքներով։
Բազմավաստակ Թորամանյանը դ եռ հույս ուներ Վիեննա հանձնած իր
աշխատությունների ժողովածուի վերադարձին։ Սակայն...
1926
թվին նա ստացավ չորրորդ դաժան հարվածը...
39
Fonds A.R.A.M