էի տազում այցելուների և մեծ բավականություն էի ստանամ, երբ մեծահա
սակ կանայք և տղամարդիկ ուշադիր ունկնդրում էին ինձ ա զանազան հար
ցեր տալիս։
Ես պատմում էի Անի քաղաքի հիմնադիր Մեծ իշխանի՝ Աշոտ Բագրա–
տանա մասին։ Բացատրում էի, թե ինչպես հնամ Անին եղել է ամրոց Կամ–
սարական իշխանների, թե ինչո՞ւ Դագիկ Ա. հայոց թագավորը կրում էր գլխին
փաթթոց (չալմա), ժամանակին որտեղից ե ն բերել Անի խմելու ջուր, ցույց
էի տալիս ջրատար կավե խողովակները, թե երբ են կառուցվել Աշոտ յան և
Սմբատյան պարիսպները, թե ինչպես Արշականիների ժամանակ Բագրա
տունի ները եղել են թագադիր ասպետներ, թե ինչպես արտագաղթի ժամա
նակ տնեցիները, որոնց մի հոսանքը գնացել է Ղրիմ, հիշատակի համար
իրենց հետ տարել են Անիի Մայր եղեկեցու դուոը, որը գտնվում է Ղրիմի
Թեոդոսիա քաղաքի հայոց եկեղեցում, որը ես տեսել եմ 1905 թվին, սպարա
պետ Վահրամ Պահլավունա, Կատրանիդե թագուհու, Տրդատ ճարտարապե
տի, Բագրատունի թագավորների և նշանավոր այլ մարդկանց մասին։ Պատ
մում էի ժողովրդական ավանդույթներ Հովվի եկեղեցու, Այծեմնիկի սխրագոր
ծության և շատ ու շատ բաների մասին, որոնք կապված էին Ավերակների
քաղաքի հետ։
Աոաջնորդում ու ցույց էի տալիս Անիի նշանավոր կոթողները՝ Մայր տա
ճարն իր հոյակապ կեցվածքով, Գագկաշեն սուրբ Գրիգոր բոլորակ եկեղե
ցին, Աոաքելոցը իր գավթի խաչաձևող կամարներով, Մանուչեն, Տիգրան
Հոնենցի եկեղեցին իր բազմաթիվ գեղեցիկ որմնանկարներով և արտաքուստ
բուսական ցանցի մեջ քանդակված զանազան կենդանիներով, Ապուղամրենց,
Փրկիչ, Կուսանաց գողտրիկ եկեղեցին թաոած Ախուրյանի ձորի լանջերին՝
հսկա քարաժայոերի վրա, Միջնաբերդի փլատակները, Կամսարականների
6-
րդ դարա եկեղեցին, Կատրանիդե թագուհու դամբարանի փլատակները,
Ախուրյանի վրա կամարջի ավերակները...
Աոանց զլանալու ես տանում էի հետաքրքրասեր այցելուներին Իգաձորի
և Ծաղկոցաձորի պեմզայի ահոելի զանգվածների մեջ փորված գեղեցիկ ա յ
րերը, Տիգրան Հոնենցի տոհմային դամբարանները այրերի մեջ զետեղված,
ուր մի փոքր գերեզմանից գտնվեց մի փոքրիկ աղջկա զգեստ, կուսության
գոտին և ոսկեթել ասեղնագործ կրծքակալը։ Ցույց էի տալիս քաղաքի հյու
սիսային պարիսպները իրենց հսկա բուրգերով ա հզոր դարպասներով և պա
րիսպների աոաջ կոփածո քարերով կառուցված մեծ խրամատը, որտեղ
վտանգի դեպքում ջուր էին լցնում տնեցիները։ Ցանկացողներին առաջնոր
դում էի ստորերկրյա Անիի նեղ ու լայն անցքերով, որոնց մեջ իշխում էր հա
վիտենական թանձր խավարը, ար անցքերը լաբիրինթոսի նման ճյուղավոր–
36
Fonds A.R.A.M