ես էստամպ հանելու ոչ մի փորձ չունեի, բայց ուշադիր դիտելով յուրացրել
էի այդ գործը։
Ես հանձն աոա։ Սուրհանդակը մի քանի բանվորներով Ավագ դոանը
կանգնեցրեց մի խոշոր ելարան և ես երեք օր աշխատելուց հետո ավարտեցի
էստամպի հանումը։ Արձանագրությունը մոտ Ց մետր երկարություն ուներ և
կենտրոնում էլ բացված էր մի խոշոր անցք, որով արձանագրության որոշ
մասը չկար։ Արձանագրությունը նայում էր հյուսիս, արևմտյան կողմից բարձ­
րացող հսկա բուրգն էլ չէր թողնում, որ արձանագրությունը արև տեսնի
(
օգոստոսի վերջին օրերն է ի ն ) , հետևաբար բավականին ժամանակ էր
պետք, որ պատրաստածս էստամպաժը չորանար և հնարավոր լիներ հանել
այն։
Ես ավարտեցի իմ աշխատանքները Անիում։ Պրոֆեսորի հանձնարարու­
թյամբ քսոշավանքի արձանագրությունների նեգատիվները Թիֆլիսում հանձ–
նեցի Հ. Ա. Օրրելուն։
Ավարտվեց Անիի 16-րդ գիտարշավը։
Երկիրը վերստին խաոնվեց։ Թուրքերը խուժեցին մեր երկիրը...
Եվ 1917 թվականը դարձավ Ն. Յա. Մաոի գիտարշավների վերջակետը։
I I
Շատ գարուններ բոլորեցին կյանքիս վրայով, բայց ես մնացի նարոտը
սրտ՛իս, ես այլևս չտեսա Անին։
Իմ մանկական ու պատանեկան կյանքի ամռան ամիսները կապված են
եղել այդ նվիրական քաղաքի հետ։ Ես այնպես ձուլվել էի նրան, որ իմ բա­
ցակայությունը Անրից երազանքների ու տառապանքների ծայր էր րաց անում
իմ անհանգիստ հոգու մեջ։
Անիից հետո սկսվում է իմ անդաստական կյանքը՝ լի արկածներով ու
նեղություններով։ Ես կ չգիտեմ, թե ինչո՛վ բացատրել այն, ինչ կատարվում
էր իմ ներաշխարհում։ Մի տեղ չէի կարողանում հանգիստ մնալ՝ թափա­
ռումներ, թափառումներ, պանդխտությ՛ուն։
Եվ այդ հոգեմաշ վիճակում ինձ հետ պատահեց սոսկալին, նա ցնցեց
իմ ամբողջ էությունը։ Ես ներկա եղա ու վշտակից զարհուրելի մի մեծ եղեռ­
նի, որ մարդուս երևակայությունն անգամ անզոր է պատկերել։ Արյունով
հեղեղված Իզմիրի ահասարսուռ դեպքերն էին դրանք 1922 թվականի օգոս­
տոսի վերջերին։ Մի կողմից մահաշունչ ահռելի հրդեհը՝ բռնկված քաղաքի
Fonds A.R.A.M