Անիի սուրհանդակի ուղեկցությամբ անմիջապես ճամփա ընկա դեպի
ոյոշավանք
(
Հոոոմոս)։
Ինչպես հայտնի է Անի—Իաշավանք ճանապարհին կանգնած է «էսոշէո»
կոչվող հուշարձանը։ Դա իրենից ներկայացնում է քառանկյունի երկու աշ­
տարակ, որոնց ծայրերին հանգչում են փոքր՛իկ գմբեթներ, և այդ երկու աշ­
տարակները ժամանակին կամարով միացած են եղել իրար։
Հյուսիսային
աշտարակի վերին մասը փլած է, նմանապես փող է եկած և կամարը։
Այդ առեղծվածային կոթողի մասին տեղի շինականների երևակայությու­
նը հյուսել է մի պատմության։
Հոոոմոսի (Խոշավանք) տաճարի հարավային կողմում մի քանի սրահ­
ների կողքին կանգնած է սյունազարդ, գեղեցիկ, մեծ դահլիճ, որն իր արե–
վելյտն կողմում անի բոլորաձև մի խորան իր պատվանդանով։ Ասում են,
որ այդ դահլիճը դատարանի սրահ է եղել, իսկ խորանը՝ դատական կազմի
տեղը, և որոշ օրերին այնտեղ, թագավորի գլխավորությամբ, տեղի էին ունե­
նամ դատավարություններ։ Դատավարության օրը, երր արքան իր շքախըմ–
բով Անիից առաջ էր շարժվում դեպի Հոռոմոս, և երբ Խոշերից արդեն նկա­
տելի էր լինում արքայական թափորի շքերթը, Խո շերի աշտարակներից ղո­
ղանջում էին զանգեր, որոնք ավետում էին թագավորի գալուստը և ողջու­
նում նրան։
Սակայն սյունազարդ, մեծ սրահի դռան բարավորի արձանագրությունը
շի՛նականների այդ երևակայական պատմությանը
հերքում է ։ Սրահը կա­
ռուցված է 13-րդ դարում (1229 թ.), երբ Բագրատանիների թագավորու­
թյանը այլևս գոյության չաներ։
իյոշավանքի պատերը խոսում են իրենց բազմաթիվ արձանագրություն­
ներով։ Դա մի գեղեցիկ քարե մատյան է, որտեղ կա հարուստ նյութ անցյալ
կյանքի տարբեր բնագավառներին վերաբերող՝ ջրանցքի կառուցման, նվի­
րատվությունների, այլևայլ տուրքերի ա հարկերի, շենքերի կառուցումների
և վերանորոգումների, թագավորների, իշխանների, հոգևորականների անուն­
ներ և այլ տեղեկությու՛ններ, որոնք հավաստի և կարևոր աղբյուրներ են մեր
պատմության համար։
Ձորում, Ախուրյանի ափին, կանգնած են երկու եկեղեցի՝
ս
.
Մինաս և
ս. Գևորգ։ Գագիկ Ա. Բագրատունի թագավորը կառուցել է ս. Գևորգ եկեղե­
ցին և նրա վրա դրոշմել մի սրտառուչ արձանագրության։ Արձանագրություն­
ներից մեկը հավաստում է ԲագրտտունիՕերի արքայական հանգստարանի
մասին։
Այդ եկեղեցիների շրջապատը քարակույտեր են։ Այնտեղ կարելի է տես­
նել փլված մատաո-դամրարանների հիմքերը միայն, և այդ ավերածության
100
Fonds A.R.A.M