Միքայէլ
Վար ան դե անի մտածումն
երր Սահմանադրութեան
հըռ–
քաղման առէ թո վ • -
« 1 9 0 8
թուականը
ո սկէ տառերով
կ՚արձանագրուի
համաշխար­
հային պատմութեան
էջերում։
Նոր հորիզոններ
բացւեցին
Ազատու­
թեան գաղափարի
առջեւ, մարդկային
նոր զանգուածներ
վեր բարձ­
րացան
մրափի ու անէութեան
անդունդներից
եւ գրկեցին
համա­
մարդկային
քաղաքակրթութեան
դրօշը։
Պառաւ, մահմեդական
Արեւելքն
էր, որ երկար դարերից
ի վեր
ա ռաշին անգամ արտագրում
էր մի այդպիսի առնական
թոի չք , առա­
ծին անգամ յաղթականօրէն
ծանոլցանում
էր ֆրանսիական
յեղափո­
խութեան
նշանաբանները»
* • •
^ :
«
Այդպէս է մեծ, անզուգական
կարեւորութիւնը
այն
յեղաշըր^–
ման, որկատարուեց
Արեւելքում
եւ որ արդէն
զգալ է տալիս իր ուժ­
գին, անխուսափելի
անդրադարձումը
ամբողջ արեւելեան,
նոյնիսկ
ամբողջ ասիական ու աֆրիկեան
մարդկութեան
վրայ»* • .
40
։
«
Ւթթիհատը»
չէր բաւականանում
ֆրանսիական
Մեծ Յեղափո­
խութեան
երրորդութիւն
նշանաբանով*
«
Ազատութիւն»,
«
հաւասա­
րութիւն» եւ «եղբայրութիւն»
շարանին նա աւելցնում էր՝ «Արդա­
րութիւն»* • »
41
։
կարելի է ըսել թէ
%
ամբողջ
հայ ազգը ցնծութեան
մէջ էր, ի տես
Ապտիւլ
Համիտ Բ * – ի տապալումին
,
եւ \)րիտ * –թուրքերու
յաղթա­
նակին
։
Միակ բացառութիւնը
%
• • *
Անդրանիկն
էր* Հա յ ազատագրա­
կան շարժման
անզուգական
ղեկավարը չէրխան դա վառուած
Երի"
տասար դ—թո ւրքեր ո Լ յաղթանակս
վ եւ ոչ ալ Օսմանեան
Սահմանադ­
րութեան
հռչակումով։
Իր դիրքաւորումը
թուրք
կոչուած
ցեղին
հանդէպ եղած էր բացարձակապէս
անփոփոխ,
հերոսի թերեւս
ման­
կութենէն
մինչեւ
մահը։
Անոր խորաթափանց,
հեռատես եւ հանճա­
րեղ միտքին
,
ինչպէս
նաեւ մար գար էա շուն չ դատողութեան
մէջ իրա­
ւախոհութեան
տեղ չկար
թուրքին հետ - ըլլայ ան
Սուլթանական,
Իթթի հատ ա կան կամ *րեմալական
։
Ամբողջ ազգ մը իր երեք կուսակցութիւններով,
երեսփոխան­
ներով ու կղերականներով,
Երի տա սար դ—թո ւրքեր ու Իթթիհատ վէ
թերաքքը
կուսակցութեան
լարած
ծուղակին
մէջ ինկած
էր,
միայն
Անդրանիկն
էր, որ չէր խաբուած
անոր ստապատիր
խոստումներէն
եւ խարդախ
լոզունգներէն։
Հայոց
պատմութեան
մեծագոյն
հերոսներէն
Անդրանիկը
օժ–
39
Մէքայէլ
վարանդեան,
Վհրա ծնւող Հ ա յր ե նիքը եւ Մեր Դերը,
էջ
91-92։
40
Նոյն, էջ
9 3 ։
41
Նոյն, էջ
94։
- 247 -
Fonds A.R.A.M