Պատմական Տայ ճարտարապետական արվեստի ոաումնասիրության
հիմնաքարը դրեց գիտնական ճարտարապետ Թորոս Թորամանյանը։ Անեցի
էր նա, նա շնչամ էր կախարդական քաղաքի շնչով, նրան հմայել էր Անին իր
դյութական ներդաշնակությամբ։
Սակայն որքան էլ ջերմությամբ կապված էր Թորամանյանը իր սկսած
դժվարին գործին, այնուամենայնիվշատ լավ գիտեր, որ իր ջանքերն ու տ ը ք ֊
նաթլանները երբեք ու երբեք չեն կարող ամբողջացնել այն սուրբ գործը,
որին նվիրաբերել է նա իր կյանքն ու էությանը՝ դա սերունդների գործ է.
այդ միտքը կրծում էր գիտնականի
հոգին։
Ամայի տարածության մեջ, մեկուսացված ձորերով, նստած է կախար­
դական քաղաքը իր հմայող տեսքով ա իր բեղմնավոր արգանդից ծնունդ է
տալիս հալ սերնդի զավակներին, ներարկելով նրանց մեջ շնորհքի, տաղանդի
և հանճարի սաղմեր։
Եվ եբկնեց նորից դյութական քաղաքն ա ծնունդ տվեց մի անհանգիստ
պատանու՝ դա Միքայել Մազման յա նն էր։
Նա դ ե ո պատանի հասակից անկաշառ սիրով կապվեց Անի քաղաքի
հետ, որը սերմանեց նրա հոգու մեջ անդրանիկ սաղմերը գեղեցկի, վսեմ ճա­
շակի ու բարձր արվեստի ըմբռնման։
Անցան տարիներ և մենք տեսնում ենք Անիի ծնունդը հասակ առած, զին­
ված ճարտարապետական արվեստի գիտելիքներով՝ Միքայել ճարտարա­
պետին։
Միքայելն ըմբռնեց գիտնական-ճարտարապետի սուրբ գործի մեծու­
թյանն ու կարևորությունը։ Ն ա դ ե ռ պատանի հասակից տածելով դեպի մեծ
Հայը՝ Թորամանյանը խորին հարգանք, մոտեցավ իր ավազագույն արվես­
տակցին և ամեն կերպ ջանաց օգտակար լինել նրան։
Միքայել ճարտարապետի հետ հաճախ այցի էինք գնում մեր պատմա­
կան հուշարձաններին, նա չափագրում էր և ուսումնասիրում, իսկ ես նկարա­
հանում է ի—Ե ր ե ր ա քը , Ավանը, Արամուսը, Պտղնին և այլն շուրջ մի երկու
տասնյակ հուշարձան։ Ինձ վիճակված էր Անիի կարոտը առնել մեր նորածին
Հայաստանի սահմանների մեջ գտնված պատմական հուշարձաններից։
Մի օր, 1932 թվականի ամառը Միքայելի հետ այցի գնացինք Թորաման–
յանին։ Մ ե զ տեսնելով ուրախացավ։ Ն ա բավականություն էր զգամ տես­
նելով երիտասարդ Միքայելին՝ սերտ կապված հայ պատմական ճարտարա­
պետությանն ա արվեստին։ Թորամանյանի և Մազման յանի զրույցները միշտ
պտտվում էին պատմական հուշարձանների և նրանց վերաբերյալ հարակից
խնդիրների
շուրջը։
Նախորդը ավանդում է հետնորդին՝ ահա կյանքի
օրինաչափությունը։։
109
Fonds A.R.A.M