8
Ա
II– Ա Ջ Ս. I– Ա ե
Ներկայ
աշխատութիւնս
ամբողջական
ցանկն
է հայերէն
լեզուի
ար֊
մատների,
իրենց
բացատրութեամբ
և ստուգաբանութեամբ
միասին։
Իւրաքանչիւր
արմատի
վրայ
խօսւում
է հետևեալ
հինգ
բաժնով.
Տ^». բ ա ժ ի ն . —1%աո.ազիտոսթ1ւս11.
այս բաժնում
իրար ետևից
դրլում են՝
1.
Արմատը
(
ամբողջովին
գլխատառ
գրուած)։
Արմատ
ասուածր
կարող ենք մի քանի տեսակ
րմ՛բռնել։
Առնենք
օրի
նակի համար վեց բառ.
Արեւելք, բաբախել, արք եպիսկոպոս, մայր, անդունդ,
հնոց։
Առաջինը
ամէն
մի բանիմաց
մարդ
էլ գիտէ, որ կազմուած
է
արեւ
և
ե լ - ք
բառերից։
Երկրորդ
բառի
կազմութիւնը
առաջին
անգամից
պարզ չի
երևում,
բայց
մի քիչ վերլուծական
ոգի և հայ լեղոլի
կազմութեան
ո՛չ մեծ
ծանօթութիւն
բաւական
են ըմբռնելու
բառի
կազմութեան
եղանակը
և
կրկնաւորը
իր մասերին
բաժանելով՝
գտնելու
պարզ արմատը,
որ է
բ ա խ։
Երրորդը
շատերին
յայտնի
է, որ օտար
փոխառութիւն
է. շատեր
նոյնպէս,
առանց
յունագէտ
լինելու,
կարող են լուծել
բառը
արք
և
եպիսկոպոս
մասե
րին,
որովհետև
երկու
ձևերը
առանձին
էլ գործածուած
են հայերէնի
մէջ։
Յունարէնի
տարրական
ծանօթութիւնն
էլ բաւական
է
եպիսկոպոս
բառն էլ
վերլուծելու
և տեսնելու՝
որ այս էլ կազմ ուա ծ է
եպի
«
վրայ»
և
սկոպ
«
տես
նել»
բառերից։
Չորրորդը՝
մայր
մեզ համար
անլուծելի
է երևում,
բայց,
հնդևրոպագէտները
այս էլ վերլուծելով՝
գտնում
են, որ կազմ ուած
է
մա
պարզականից։
Այսպէս
նաև
անդունդ
և
հնոց
բառերը,
որոնք
հասարակ
ըմբռնողութեամբ
արմատ
են երևում,
իրապէս
կազմուած
են
"
դոլնդ
«
յա
տակ»
և
*
ոուն
«
կրակ»
բառերից,
որոնք թէև գործածական
չեն
հայերէնի
մէջ, բայց
ն ախ ա լոր շրջանում
գոյութիւն
ունեցել են։
Ուրեմն
այս վեց տիպի բառերից,
որ վերը
ներկայացրինք,
ոչ մէկն էլ
արմատ
չէ և նրանց իսկական
արմատներն
են
—
արել, ել, բախ, արք, եպի,
սկոպ, մա, դունդ, հուն։
Այսպէս
մտածելով
սակայն,
մենք
կանգնած
կլինինք
սխալ
ճանա
պարհի
վբայ։
Լեզուի
իրական
արմատները
ա՛յն
բառերն
են միայն,
որոնց
անկսւխ
գոյութեան
գիտակից
են նոյն
լեզուն
մ ի ա յ ն
խօսող
անհատները,
և ընդհակառակը
արմատ
չեն
միայն
ա՛յն
բառերը,
որոնց
վերլուծումը
ըմբռնելի
է նոյն
լեզուի
կազմութեան
ընդհանուր
և սովորական
օրէնքներով։
Արմատները
քարացած
ձևեր են լեզուի մի որոշ վայրկեանին
և
ածանցներն
են
միայն
նոյն վայրկեանի
կենդանի
և շարժուն
ձևերը։
Աւելի
թանձրացեալ
լեզոլով
խօսելով՝
արմատ
են այն բառերը,
որոնք
նոյն
լեզուի մէջ կարող են
խօսողի
կամքի
համեմատ
և ուզած ժամանակ
գումարուիլ
և
բազմապատկոլիլ,
բայց չեն կարող
հանոլիլ
ու
բաժանոլիլ՛
Fonds A.R.A.M