Ակնարկը պարզ էր • թիկունքից
«
դաւադիր
հարլածը»
կարող էր զա է
միայն կովկասեան
մահմետականնե րից : Եւ Մ ուս ա լա թի
ներկա յացոլցի
չր
վերցրեց
Ծերեթելիի
նետաօ՜ ձեռնոցը։
«
Պատերազմի
Հարցում , ասաց նա.
գուք ինքներդ էլ լալ ղիտէք , մահմետական
դեմոկրատիայի
դիրքը
բացառիկ
է՝ նախ, որովհետեւ
մինչեւ
այժմ նա զինւորական
պա րտա կանութիւննե ր չի
կատարել, երկրորդ՝
ի հետեւանս
քՒիլրքիայի
հետ ունեցած կրօնական
կա­
պի, որը թ
ո
յլ
չի տալիս նրան գործօն
մասնակցութիւն
ունենալ
քՒիլրքիայի
դէմ վարւող պատերազմական
գո րծ ողոլթիւննե րին : Այս խնդրի վրա էլ մենք
չենք նայում լաւատեսոլթեամբ
:
Ա ենք տեսնում ենք այն ներքին
քայքայու­
մը, ներքին միութեան
բացակայութիւնը,
որն, անկասկած
,
արգելք է հան­
դիսանում պատերազմական
գո րծոգոլթիւննե րի բարեյաքոզ
ընթացքին ; Ա՝ են–
շեւիկների ներկայացուցիչ
քաղաքացի
\
$երեթելին
մատնանշեց , նոյնպէս , որ
այս պատերազմում
մենք կարող ենք յաղթել
միայն, եթէ լինենք
բոլորովին
միացած ու համերաշխ :
Մենք կասկածում ենք, որ կարելի կը լինի հասնել
այդպիսի միութեան, եթէ սկսւեն պատերազմական զործողուր-իւնները» :
Ուրիշ խօսքով, մահմետականութեան
ներկայացուցիչները
բարձրա­
ձայն յայտարարում
էին, որ իրենք հակառակ
են պատերազմին
թիւրքերի
դէմ եւ որ չեն երաշխաւորում
մահմետական
զանգլածների
համակրանքն
ու
աջակցութիւնը
պատերազմի
գէպքում : ճիշտ է, իրենց առաջարկած
բանա­
ձեւի մէջ նրանք խոստանում էին «բոլոր մատչելի միջոցներով
ցոյց տալ հնա­
րաւոր օժանդակութիւն
միւս մ ողովոլրդնե րին» , բայց այդ սոսկ տուրք
էր
ճարտասանութեան
; (
Հետագայ դէպքերը հաստատեցին
,
որ
Ո՚ուստամբէգովի
յայտարարութիւնն
աւելի անկեղծ էր եւ աւելի համապատասխան
իրերի
վի­
ճակին :
Այնոլամենայնիլ
,
ռազմաշունչ
ճառերը
շարունակւեցին
: \
յՈյն ոգով
խօսեց ին եւ Ջուզելին , (իորգանիան , Լո րդկիպան իձէն , Աեմեոնովը։
Մ– Ցա–
րոլթիւնեանը
յանուն ՛դաշնակցութեան
յայտարարեց
,
որ «մենք եւ բոլոր այն
ղանգւածնե րը , որոնք իրենց քւէն տւել են մեզ , ես կարող եմ ասել
աւելին՝
ամբողջ հայ ժողովուրդը
համոզւած
է, որ իրեն համար չկայ
ուրիշ
փրկոլ–
թիւն
,
քան այս մա րտահ րաւէրն
ընդունելը
եւ զէնքը ձեռքին ճակատ
մեկնե­
լը հայրենի
հողը պաշտպանելոլ
համար : Մենք համոզւած
ենք, որ այս միակ
ճանապարհն է, որը կարող է փրկել մեր ժողովրդի
ֆիզիքական
գոյութիւնը։
Մենք հաւատացած
ենք, որ ժողովրդի
միակ
փրկութիւնը
զէնքի
մէջ է––՛
Մենք կը շարունակենք
պայքարը
թ՝իլրքիայի
դէմ, որովհետեւ
մեզ համար
զէկիտ թացի ուրիշ փրկութիւն
գոյոլթիւն
չունի» . . .
Ռոլստամբէդովից
յետոյ
ամենից անկեղծ
եւ իր ժողովրդի
տրամ ա–
Գրութիլնները
ճիշտ արտայայտող
պատղամաւորը,
այգ օր, անշուշտ , Մ •
Օտրոլթիլ-սեանն
էր։ Եւ հայ ժողովուրդը,
որ յուսահատական
կռիւ էր մղում
Վեհիբ փաշայի զօրքերի դէմ , կենդանի ապացոյց էր Դաշնակցութեան
յայ–
""
սրարոլթեան
ճշմարտութեան
Սէյմում։
բուռն վէճերից
յետոյ,
Սէյմը
միաձայնոլթեամր
ընդունեց
ձ՞րդանիայի առաջարկած
բանաձեւը սոց .–դեմ . ֆրակցիայի
կողմից. «Որով–
99
Fonds A.R.A.M